حضرت علیاکبر (ع)؛ اولین شهید بنیهاشم که پدرش آرزو داشت جایش را بگیرد
امام حسین (ع) وقتی دلش برای پیامبر (ص) تنگ میشد، به صورت پسرش نگاه میکرد. علیاکبر (ع) شبیهترین مردم به رسول خدا بود؛ در چهره، در اخلاق، در سخن گفتن. روز عاشورا همین پسر اول از همه بنیهاشم به میدان رفت. امام دستانش را به آسمان برداشت و گفت: «خدایا شاهد باش، جوانی به میدان رفت که شبیهترین مردم به پیامبر توست.»
در این مقاله با استناد به معتبرترین منابع تاریخی، زندگینامه، سن شهادت، قاتل، نحوه شهادت و پاسخ به شبهات پیرامون حضرت علیاکبر (ع) را بررسی میکنیم.
۱. حضرت علیاکبر (ع) کیست؟
علی بن حسین بن علی بن ابیطالب، مشهور به علیاکبر، فرزند ارشد امام حسین (ع) و لیلی بنت ابیمرة است. او در حدود سال ۳۳ هجری، در روزگاری که عثمان بن عفان هنوز دو سال از خلافتش مانده بود، به دنیا آمد.
علیاکبر (ع) در میان آل ابیطالب جایگاهی ویژه داشت. معاویه بن ابیسفیان، دشمن سرسخت این خاندان، روزی به اطرافیانش گفت: «شایستهترین فرد برای خلافت، علی بن حسین است؛ چون جدش پیامبر است، شجاعت بنیهاشم در اوست، سخاوت بنیامیه و فخر ثقیف.» این اعتراف از دهان دشمن، گویاترین توصیف از جایگاه علیاکبر (ع) است.
۲. شبیهترین مردم به پیامبر (ص)
امام حسین (ع) این ویژگی را بارها بیان کرده است. در روز عاشورا، وقتی علیاکبر (ع) به میدان رفت، امام رو به آسمان کرد و گفت: «خدایا شاهد باش، جوانی به مبارزه با آنان میرود که شبیهترین مردم به پیامبر توست؛ در چهره، در اخلاق، در سخن. هرگاه مشتاق دیدار پیامبرت میشدیم، به صورت او مینگریستیم.»
این شباهت فقط ظاهری نبود. شیخ مفید در الارشاد نوشته که علیاکبر (ع) از زیباترین مردم زمان خود بود. علامه مجلسی در بحارالانوار نوشته در حسن و جمال و فضل و کمال نظیر نداشت. اما مهمتر از چهره، منش و رفتارش بود که یادآور پیامبر (ص) میشد. برای مطالعه بیشتر درباره این ویژگی، صفحه حضرت علیاکبر (ع) در ویکی شیعه منبع خوبی است.
۳. سن حضرت علیاکبر (ع) در روز عاشورا
درباره سن دقیق ایشان در منابع تاریخی اختلاف وجود دارد. سه روایت اصلی مطرح است.
۲۵ سال: مشهورترین روایت است و در بسیاری از منابع معتبر آمده است.
۱۸ یا ۱۹ سال: در برخی منابع دیگر ذکر شده است.
۲۸ سال: در برخی گزارشهای تاریخی تا این سن هم نقل شده است.
آنچه در همه روایتها مشترک است این است که علیاکبر (ع) جوانی در اوج بود؛ نه کودک، نه پیر. جوانی که تمام زندگی پیش رو داشت و انتخاب کرد آن را فدا کند. همین جوانی، شهادتش را از زاویهای دیگر تکاندهندهتر میکند.
۴. علیاکبر (ع) در شب عاشورا
شب عاشورا، در راه کربلا، امام حسین (ع) در منزلگاه قصر بنیمقاتل سرش را بر زین گذاشت و کمی خوابید. وقتی سر از خواب بلند کرد، سه بار «إنّا لله وإنّا إلیه راجعون» گفت.
علیاکبر (ع) که مراقب حال پدرش بود، نزدیک آمد و پرسید: «پدرم، خدا مرا فدایت کند، چه چیزی شما را به این حرف واداشت؟» امام گفت: «خوابی دیدم که گویندهای میگفت: این قوم حرکت میکنند و مرگ به سوی آنان حرکت میکند.»
علیاکبر پرسید: «پدر، مگر ما بر حق نیستیم؟» امام گفت: «چرا، قسم به خدایی که بازگشت بندگان به سوی اوست.» علیاکبر گفت: «پس باکی نداریم که بر حق بمیریم.» امام او را بوسید و گفت: «خدایت بهترین پاداشی که فرزند از پدر میبرد، عطا کند.»
۵. نحوه شهادت حضرت علیاکبر (ع)
روز عاشورا، پس از شهادت آخرین یار امام، علیاکبر (ع) اولین کسی از بنیهاشم بود که اجازه میدان خواست. امام اذن داد.
علیاکبر (ع) وارد میدان شد و رجز خواند؛ رجزی که نام و نسبش را اعلام میکرد و از حق پیامبر (ص) دفاع میکرد. سپاه کوفه از کشتن او میهراسید؛ چهرهای که یادآور پیامبر بود دستشان را میلرزاند.
علیاکبر (ع) بارها به میدان رفت و بازگشت. هر بار که برمیگشت، زخمیتر و تشنهتر بود. در یکی از بازگشتها به پدرش گفت: «پدرم، عطش مرا کشت و سنگینی آهن توانم را گرفته.» امام گریست و گفت: «ای پسرم، اندکی بجنگ. زود است که جدت پیامبر (ص) را ببینی و از دستش سیراب شوی که دیگر هرگز تشنه نشوی.»
در آخرین دور نبرد، مرة بن منقذ عبدی که از شجاعت علیاکبر به ستوه آمده بود، نیزهای به پشت او زد. علیاکبر (ع) به گردن اسب آویخت و اسب او را به سمت دشمن برد. دشمنان از هر طرف هجوم آوردند و او را با شمشیر قطعه قطعه کردند.
امام حسین (ع) به میدان رسید. صورت بر صورت خونین پسرش گذاشت. سپس دستانش را به آسمان برداشت و گفت: «خدایا، قطع کند خدا ریشه کسانی را که پیوند خویشاوندی با پیامبرت را بریدند.»
۶. قاتل حضرت علیاکبر (ع) کی بود؟
در منابع معتبر شیعه، مرة بن منقذ عبدی به عنوان کسی که ضربه اول و کاری را وارد کرد، شناخته شده است. او خودش گفته بود که همه گناهان عرب را بر عهده میگیرم اگر این جوان را نکشم.
پس از ضربه مرة، سپاه دشمن از هر طرف هجوم آورد و علیاکبر (ع) در میان آنان به شهادت رسید؛ جنایتی که در چند مرحله و توسط بیش از یک نفر اتفاق افتاد.
این همان حرملهای نیست که حضرت علیاصغر (ع) را به شهادت رساند. دو شهادت متفاوت، دو قاتل متفاوت، یک روز.
۷. چرا شب هشتم محرم به نام علیاکبر است؟
در سنت عزاداری شیعیان، شب هشتم محرم به نام حضرت علیاکبر (ع) نامگذاری شده است. این انتساب ریشه در همان اولین بودن دارد؛ اولین شهید از بنیهاشم و اولین فرزند امام که به میدان رفت.
جوانی شهید علیاکبر (ع) باعث شده این شب در فرهنگ عزاداری ایران با مفهوم «جوانی فداشده» پیوند بخورد و مجالس آن اغلب با محوریت جوانان برگزار شود.
۸. علیاکبر (ع) در کنار دیگر شهدای کربلا
برای درک عمیقتر شهادت علیاکبر (ع)، باید او را در کنار دیگر شهدا دید.
حضرت علیاصغر (ع)، برادر شیرخوار علیاکبر، حتی امکان انتخاب نداشت. علیاکبر (ع) در اوج جوانی، با تمام توان و آگاهی انتخاب کرد. این دو برادر، دو جلوه متفاوت از مظلومیت کربلا هستند.
حضرت قاسم بن حسن (ع)، پسرعموی علیاکبر، نوجوانی بود که مرگ را شیرینتر از عسل خواند. علیاکبر جوان بود و قاسم نوجوان، اما هر دو یک انتخاب کردند.
یاران امام حسین (ع) تا زنده بودند اجازه ندادند یک نفر از اهلبیت به میدان برود. وقتی آخرین یار شهید شد، علیاکبر اول از همه بلند شد.
۹. پاسخ به شبهات: آیا شهادت علیاکبر در منابع معتبر آمده؟
بله. شهادت حضرت علیاکبر (ع) در معتبرترین منابع تاریخی شیعه و اهل سنت ثبت شده است؛ از جمله الارشاد شیخ مفید، تاریخ طبری، اللهوف سید بن طاووس، مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی و بحارالانوار علامه مجلسی.
جالب اینکه حتی طبری، مورخ اهل سنت، شهادت علیاکبر (ع) و اینکه اولین شهید بنیهاشم بود را صریح نقل کرده است. اختلاف نقلها بیشتر در سن دقیق ایشان است، نه در اصل واقعه.
جمعبندی
حضرت علیاکبر (ع) اولین شهید از بنیهاشم در روز عاشورا بود؛ جوانی که شبیهترین مردم به پیامبر (ص) بود و پدرش وقتی دلش برای پیامبر تنگ میشد، به چهرهاش نگاه میکرد. این جوان در اوج جوانی به میدان رفت، بارها جنگید، تشنه بود و در آخر قطعه قطعه شد.
قاتل اصلی او مرة بن منقذ عبدی بود. شهادتش در معتبرترین منابع تاریخی ثبت شده و قبرش در پایین پای پدرش، داخل ضریح امام حسین (ع) در کربلاست. نام علیاکبر (ع) تا همیشه نماد جوانیای است که آگاهانه فدا شد.
