آیتالله کاشانی؛ از نجف تا مجلس، از اتحاد با مصدق تا کودتای ۲۸ مرداد
مجتهدی که هم در جبهههای عراق با ارتش انگلیس جنگید، هم رئیس مجلس شورای ملی شد، هم یکی از دو چهره اصلی نهضت ملی شدن نفت بود. اما همین آدم، در اوج نهضت، از نزدیکترین متحدش، دکتر مصدق جدا شد؛ جداییای که تا امروز محل مناقشه مورخان است.
در این مقاله، زندگی، مبارزات و میراث پرحاشیه آیتالله سید ابوالقاسم کاشانی را با تکیه بر منابع تاریخی معتبر مرور میکنیم.
۱. آیتالله کاشانی که بود؟
سید ابوالقاسم کاشانی در ۲۸ آبان ۱۲۶۱ در تهران به دنیا آمد. پدرش، آیتالله سید مصطفی کاشانی، از مراجع تقلید شیعه در ایران و عراق بود. کاشانی در نوجوانی، همراه پدر، برای زیارت حج و سپس اقامت در عتبات عالیات راهی عراق شد و در نجف اشرف نزد استادانی چون آخوند خراسانی و میرزا حسین خلیل تهرانی به تحصیل فقه و اصول پرداخت. در ۲۵ سالگی به درجه اجتهاد رسید.
سالهای بعد نشان داد که کاشانی نه یک روحانی گوشهنشین، بلکه مردی است که فقه و سیاست را در هم میآمیزد، مسیری که او را از جبهههای جنگ در عراق تا صدر مجلس شورای ملی ایران کشاند.
۲. عراق؛ نبرد با استعمار انگلیس
با اشغال بخشهایی از عراق توسط نیروهای بریتانیا در جنگ جهانی اول، کاشانی جوان در کنار پدرش به مقابله با اشغالگران پرداخت و حدود یک سال و نیم در نبردهای منطقه کوتالعماره حضور داشت. پس از پایان جنگ، در انقلاب ۱۹۲۰ عراق علیه استعمار انگلیس نیز نقش فعالی ایفا کرد؛ از نجف به کاظمین رفت تا عشایر را برای قیام آماده کند و با گرفتن فتوای جهاد از آیتالله میرزا محمدتقی شیرازی، دامنه قیام را گسترش داد.
این سالها، کاشانی را به چهرهای شناختهشده در میان روحانیت مبارز ضدِ استعمار تبدیل کرد؛ شهرتی که بعدها همراهش به ایران بازگشت.
۳. بازگشت به ایران؛ ورود به مجلس و سیاست
کاشانی اندکی پیش از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به تهران بازگشت و از همان زمان وارد فعالیت سیاسی شد؛ از جمله بهعنوان نماینده در مجلس مؤسسان سال ۱۳۰۴ که به رسمیت شناختن سلطنت رضاشاه را تصویب کرد. پس از شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران توسط متفقین، کاشانی به دلیل سابقه مبارزاتیاش با انگلیسیها زیر نظر گرفته شد و حدود یک سال بهصورت مخفیانه زندگی کرد.
او بعدها به نمایندگی مجلس شورای ملی از تهران رسید، دورههای چهاردهم، شانزدهم و هفدهم و در همین سالها با گروههای مذهبی رادیکالی چون فداییان اسلام نیز ارتباط نزدیک داشت؛ ارتباطی که در برخی مقاطع، از جمله صدور حکم ارتداد احمد کسروی، جنجالبرانگیز شد.
۴. تبعید به لبنان و حمایت از فلسطین
در بهمن ۱۳۲۷، پس از سوءقصد نافرجام به جان محمدرضا شاه در دانشگاه تهران، کاشانی به اتهام ارتباط با عاملان ترور دستگیر و به لبنان تبعید شد. در همین دوران بود که با مسئله فلسطین و تشکیل اسرائیل درگیر شد؛ اعلامیههای متعددی علیه تشکیل دولت اسرائیل صادر کرد و نامهای نیز در حمایت از فلسطین به سازمان ملل نوشت. پس از بازگشت از تبعید، «مجمع مسلمانان مجاهد» را بنیان گذاشت و بهتدریج به یکی از پرنفوذترین چهرههای سیاسی-مذهبی کشور بدل شد.
۵. نهضت ملی شدن نفت؛ اتحاد کاشانی و مصدق
با طرح ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹، کاشانی از نخستین روحانیونی بود که علنی از این حرکت حمایت کرد. او با بیانیه، نامه و سخنرانی تلاش کرد ملی شدن نفت را وظیفهای دینی و ملی معرفی کند و با استفاده از نفوذ اجتماعیاش، بازار و اقشار مذهبی را پای نهضت مصدق بیاورد. قیام سی تیر ۱۳۳۱ که به بازگشت مصدق به نخستوزیری انجامید، اوج همکاری و اتحاد این دو چهره بود؛ پس از آن، کاشانی به ریاست مجلس شورای ملی دوره هفدهم رسید.
۶. شکاف؛ از کجا اختلافها آغاز شد؟
اتحاد کاشانی و مصدق دیری نپایید. برخی منابع، آغاز اختلاف را به انبوه توصیهنامههای استخدامی کاشانی و فرزندانش به وزارتخانهها نسبت میدهند که با اعتراض مصدق روبهرو شد. اما نقطه شکست اصلی، درخواست مصدق برای تمدید یکساله اختیارات فوقالعاده بود؛ کاشانی که پیشتر هم با اعطای این اختیارات به مصدق مخالفت کرده بود، این بار در نامهای به مجلس، آن را ناقض قانون اساسی و زمینهساز دیکتاتوری خواند. این اختلاف علنی، دو رهبر اصلی نهضت ملی را در برابر هم قرار داد.
۷. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و نامهای مناقشهبرانگیز
در ۲۷ مرداد ۱۳۳۲، یک روز پیش از کودتا، نامهای منسوب به کاشانی منتشر شد که در آن به مصدق درباره خطر کودتای زاهدی هشدار داده بود. اصالت این نامه از دیرباز محل بحث تاریخنگاران بوده است: برخی پژوهشگران آن را سندی معتبر میدانند، در حالی که مورخانی دیگر از جمله نصرالله حدادی، ایرج افشار، غلامرضا نجاتی و محمدعلی همایون کاتوزیان، با استناد به تفاوتهای خط، فونت و نبود شماره پاسخ مصدق، آن را جعلی ارزیابی کردهاند.
نقش واقعی کاشانی در روزهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد نیز از موضوعات هنوز مناقشهبرانگیز تاریخ معاصر ایران است؛ عدهای بر همراهی پنهان او با جریان مخالف مصدق تأکید دارند و عدهای دیگر او را همچنان در کنار نهضت ملی میدانند. آنچه مسلم است، رابطه دو رهبر نهضت پیش از کودتا بهطور کامل تیره شده بود.
۸. دوران انزوا و پایان زندگی
پس از کودتا، کاشانی سکوت نکرد. در بهمن ۱۳۳۲ نامهای انتقادی به دبیرکل سازمان ملل نوشت و دولت کودتا را به سرکوب، سانسور و برگزاری انتخابات فرمایشی متهم کرد. نامه دیگری نیز خطاب به محمدرضا شاه نوشت و مسئولیت اقدامات غیرقانونی درباره نفت و انتخابات را متوجه شخص او دانست؛ واکنشی که خشم دربار را برانگیخت.
با این حال، سالهای پایانی زندگی کاشانی در نسبت انزوای سیاسی گذشت. او در ۲۳ اسفند ۱۳۴۰، پس از دورهای بیماری، بر اثر برونشیت حاد درگذشت و پیکرش در حرم شاهعبدالعظیم(ع) در شهر ری به خاک سپرده شد.
۹. کاشانی در روایت تاریخنگاران
منابع درباره زندگی کاشانی معمولاً به دو دوره تقسیم میشوند: نوشتههای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ که غالباً دقیقتر و مستندتر دانسته شدهاند، و آثار پس از انقلاب که گاه با نگاهی تحسینآمیز و کمتر انتقادی به او پرداختهاند. همین دوگانگی باعث شده پژوهشگران تاریخ معاصر ایران توصیه کنند خواننده هر روایتی از زندگی کاشانی را در کنار اسناد و منابع متقن مقایسه کند، بهویژه در بخشهای مربوط به نسبت او با مصدق و کودتای ۲۸ مرداد.
۱۰. چرا کاشانی همچنان محل بحث است؟
کاشانی از معدود چهرههای تاریخ معاصر ایران است که هیچ ارزیابی یکدستی دربارهاش وجود ندارد. برای بخشی از جامعه، او روحانی مبارزی است که از عراق تا تهران، عمر خود را وقف مقابله با استعمار و دفاع از منافع ملی کرد. برای بخشی دیگر، شکاف او با مصدق در حساسترین برهه نهضت ملی، پرسشهای جدی درباره پیامدهای آن به همراه دارد. همین تنش میان دو روایت است که کاشانی را، بیش از یک شخصیت تاریخی ساده، به موضوعی برای بازخوانی مداوم تبدیل کرده است.
جمعبندی
آیتالله سید ابوالقاسم کاشانی مسیری پرفراز و نشیب را از جبهههای نبرد با استعمار انگلیس در عراق تا صدر مجلس شورای ملی ایران و قلب نهضت ملی شدن نفت پیمود. اتحادش با مصدق، ایران را به یکی از تاریخیترین جنبشهای ضداستعماری خاورمیانه رساند؛ اما جدایی آن دو، و ابهامهای پیرامون نقش او در روزهای کودتای ۲۸ مرداد، همچنان یکی از بحثبرانگیزترین فصلهای تاریخ معاصر ایران است.
منابعی برای مطالعه بیشتر
برای شناخت دقیقتر کاشانی، توصیه میشود منابع زیر که برخی مستقیماً از نوشتهها و اسناد خود او هستند و برخی روایت پژوهشگران تاریخ معاصر مطالعه شوند:
مجموعه مکتوبات، سخنرانیها، پیامها و اسناد آیتالله کاشانی (به کوشش محمد ترکمان/دهنوی) مجموعه چندجلدی که مستقیماً بر پایه نوشتهها و نامههای خود کاشانی تدوین شده و یکی از مهمترین منابع دستاول درباره اوست.
جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (غلامرضا نجاتی) روایتی تحلیلی از نهضت ملی نفت که به تفصیل به نقش و جایگاه کاشانی در کنار مصدق میپردازد.
کودتا: ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سیا و ریشههای روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن (اروند آبراهامیان) پژوهشی تاریخی که زمینههای کودتا و اختلاف کاشانی و مصدق را در بستری گستردهتر بررسی میکند.
