وقتی صحبت از فرهنگ و آموزش در سالهای نخست انقلاب اسلامی میشود، نام یک چهره بیش از همه میدرخشد: شهید دکتر محمدجواد باهنر. مردی که ترکیبی کمیاب از دانش حوزوی، تخصص آکادمیک و تجربه تشکیلاتی بود. او نه تنها یک سیاستمدار، بلکه یک اندیشمند برجسته بود که سالها قبل از پیروزی انقلاب، با نفوذ به ساختار درسی کشور، بذر آگاهی را در کتابهای دینی کاشت.
او در طول زندگی پربار خود، همکاری نزدیکی با چهرههایی چون شهید آیتالله بهشتی در کارهای تشکیلاتی و شهید محمدعلی رجایی در عرصه اجرایی داشت. در این مقاله به بررسی عمیق و لایهبهلایه زندگی این شهید بزرگوار میپردازیم.
دوران کودکی و تحصیلات؛ از محلههای کرمان تا دانشگاه تهران
محمدجواد باهنر در سال ۱۳۱۲ در یکی از محلههای قدیمی کرمان به نام «محله شهر» متولد شد. خانواده او مذهبی و متدین بودند، اما سطح معیشتی سادهای داشتند. هوش سرشار محمدجواد باعث شد او خیلی زود مقدمات علوم دینی را در مدرسه معصومیه کرمان بیاموزد.
عطش او برای یادگیری او را به قم کشاند؛ جایی که در محضر بزرگانی چون امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی شاگردی کرد. اما باهنر به حوزه بسنده نکرد و وارد دانشگاه تهران شد و توانست مدرک دکترای الهیات را دریافت کند. این ترکیبِ «حوزه و دانشگاه» از او شخصی ساخت که زبان نسل جوان و دانشجو را به خوبی میفهمید.
فعالیتهای علمی و تالیفات؛ نفوذ به قلب سیستم آموزشی پهلوی
شاید جالب باشد بدانید که یکی از استراتژیکترین کارهای شهید باهنر قبل از انقلاب، تدوین کتابهای درسی بود. او با ذکاوت خاصی توانست در بخش برنامهریزی کتابهای دینی وزارت فرهنگ آن زمان نفوذ کند و مفاهیم ناب اسلامی را در قالب دروس مدرسه به خورد نسل جوان بدهد، بدون آنکه ساواک در ابتدا متوجه عمق ماجرا شود.
- تألیف بیش از ۳۰ جلد کتاب درسی و کمکدرسی دینی.
- تأسیس دفتر نشر فرهنگ اسلامی با همکاری شهید بهشتی.
- نگارش مقالات متعدد در مجله مکتب تشیع.
ویدئو: تحلیل دیدگاههای تربیتی دکتر باهنر
مبارزات سیاسی و زندان؛ ایستادگی در برابر ساواک
فعالیتهای دکتر باهنر از چشم ساواک مخفی نماند. او بارها به دلیل سخنرانیهای افشاگرانه در مساجد مهم تهران مثل مسجد هدایت و مسجد الجواد دستگیر شد.
- سال ۱۳۴۲: بازداشت به دلیل فعالیتهای اعتراضی پس از واقعه ۱۵ خرداد.
- ممنوعالمنبری: در سال ۱۳۵۰، ساواک که از نفوذ کلام او به شدت هراس داشت، او را برای همیشه از سخنرانی در اماکن عمومی منع کرد.
- تأسیس هستههای مقاومت: پس از ممنوعیت سخنرانی، او به کارهای زیرزمینی و تشکیلاتی روی آورد که بعدها منجر به شکلگیری هسته مرکزی انقلاب شد.
نقش در حزب جمهوری اسلامی و شورای انقلاب
پس از پیروزی انقلاب، دکتر باهنر یکی از بازوهای اصلی نظامسازی بود. او به همراه شهید بهشتی، حزب جمهوری اسلامی را پایهگذاری کرد. باهنر معتقد بود بدون یک تشکل قوی، انقلاب در برابر توطئهها آسیبپذیر خواهد بود.
پس از شهادت مظلومانه شهید بهشتی در ۷ تیر ۱۳۶۰، بار سنگین دبیری کل حزب به دوش دکتر باهنر افتاد؛ مسئولیتی که در یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ ایران به او واگذار شد.
جدول زمانی مسئولیتهای شهید باهنر پس از انقلاب
| سال مسئولیت | عنوان سمت | دستاورد اصلی |
|---|---|---|
| ۱۳۵۷ | عضویت در شورای انقلاب | تصمیمگیریهای حیاتی برای تثبیت دولت موقت |
| ۱۳۵۸ | نماینده مجلس خبرگان قانون اساسی | تدوین اصول مربوط به آموزش و فرهنگ در قانون اساسی |
| ۱۳۵۹ | وزیر آموزش و پرورش | آغاز طرح تحول بنیادین و اسلامیسازی متون درسی |
| ۱۳۶۰ | نخستوزیر جمهوری اسلامی ایران | تشکیل دولت مکتبی در کنار شهید رجایی |
شهادت در آتش کینه؛ واقعه ۸ شهریور
دشمنان انقلاب که توان تحمل حضور دو چهره مخلص و کارآمد مثل رجایی و باهنر را در کنار هم نداشتند، نقشه ترور آنها را طراحی کردند. در ساعت ۱۵:۰۰ روز ۸ شهریور ۱۳۶۰، در حالی که جلسه شورای امنیت کشور در دفتر نخستوزیری برگزار میشد، بمبی که توسط «مسعود کشمیری» (عامل نفوذی منافقین) جاسازی شده بود، منفجر شد.
در این حادثه، دکتر باهنر به همراه رفیق دیرینهاش محمدعلی رجایی در آتش سوختند و به مقام رفیع شهادت رسیدند. پیکر آنها به دلیل شدت سوختگی تنها از روی علائم خاص و دندانها قابل شناسایی بود.
نقل قولی عمیق از شهید باهنر درباره مدیریت
«ما در مدیریت اسلامی، به دنبال ریاست نیستیم؛ بلکه به دنبال ایجاد بستری هستیم که در آن انسانها رشد کنند و به کمال برسند. پست و مقام، تنها ابزاری برای خدمت به خلق است.»
میراث فکری و عملی دکتر باهنر برای امروز
امروز با گذشت سالها، تئوریهای تربیتی شهید باهنر همچنان در نظام آموزشی بحث میشود. او معتقد بود معلم باید ابتدا خودش ساخته شود تا بتواند دانشآموز را بسازد. سادهزیستی او، حتی در دوران نخستوزیری، زبانزد خاص و عام بود و هیچگاه اجازه نداد تشریفات دولتی میان او و مردم فاصله بیندازد.
